موسسه كرمانج

پیش از غلبه ی اعراب بر ایران، حوزه ی ادبیات، فرهنگ و هنر فارس ها و اکراد به یک آبشخور باستانی مشترک منتهی می شد. چرا که هر دو قوم دارای تبار و آیین همسان بودند و هستند. به تعبیر شاعر معاصر «سیدعلی صالحی» :کردها از شیرازی ها هم ایرانی ترند. کافی است به کتاب های « وحدت قومی کرد و ماد » حبیب ا... تابانی و « تاریخ ماد » دیاکونف مراجعه کنید. نمونه ی شاخص این همانندی را می توان در اشعار فولکلوریک « سه خشتی » (سسّه کی ، گورانی ، هایکو ) کردها ـ از جمله در شمال خراسان ـ سراغ گرفت؛ که اوایل دارای وزن سیلابی (هجایی) بودند و بعدها-در قرن هشتم هجری ـ به تقلید از شعر عرب به شیوه ی عروضی سروده شدند. این ترانه ها عیناً همان « فهلویّات» و « خسروانی» های مصطلح در دوره ساسانیان است که مرد خراسانی بشکوه « اخوان ثالث » در کتاب « بدعت ها و بدایع نیما یوشیج » خویش بدانها اشاره کرده است. همچنین ، استاد « شفیعی کدکنی» در « موسیقی شعر» ش. « سه خشتی» ها، اصالتاً به 600 پ . م برمی گردند و عموماً هشت هجایی یا ده هجایی هستند. بواقع، ادامه ی « اوستا» ی متقدّم « گاهانی » (منسوب به حضرت «زرتشت» مادی) می باشند. نیز، متون مذهبی و غیر مذهبی «پهلوی» چونان «بُندَهِشن» (بُن مایه ی آفرینش) و « درخت آسوریک» ، مزید بر آن، قالب دیگری به نام «لو» (لاوژ، به یت ، چریکه، حه یران) داریم که به نوعی می بایست آن را شعر آزاد کردها قلمداد کرد. شکلی از شعر که به قول «نیما» ی عزیز، بیشتر گرایش به «طبیعت نثر» دارد. همان که « باربد» ـ بربط نواز کُرد دربار « خسروپرویز» ـ مبنا و پایه ی آوازخوانی خویش را بر قرائت آن شعرها استوار می کرد. اشعاری با بافت و فرم هجایی و روایی. «لو» ها اغلب حاوی درونمایه ی عشقی، عرفانی و تاریخی هستند. توأم با وصف طبیعت. آن هم توسط سُرایندگانی فاقد شناسنامه. آقای «کلیم ا... توحّدی» ،پژوهشگر کرمانج خراسان را اعتقاد بر این است که قالب مزبور « ستون فقرات کرمانج» هاست. برداشت طرفه و ظریفی است!

سالیانی نه چندان دور، مستشرق شهیر آلمانی « اوسکارمان» ، ضمن ارائه ی کتاب « تحفه ی مظفّریه » (برلین /1905) ، در فراهم آوری، نگهداشت و تدوین این شعرها تلاشی مضاعف به خرج داد و ازجان و دل مایه گذاشت. «روژه لسکو» ی فرانسوی و « مینورسکی» روسی نیز ، به سهم خود، در همین راه قلم فرسایی کردند. علاوه بر آن، اهتمام «ایوانف» روسی در جمع آوری معدودی از ترانه (سه خشتی) های کرمانجی خراسان و چاپ آن در مجلّه ی آسیایی «بنگال» به سال 1927 هم قابل توجه و امتنان است.
غرض، پس از استقرار عرب ها در ایران، این پشتوانه و تجربه ی ادبی، تاریخی به کردها کمک کرد تا به تدریج به سمت یک هویّت بارز ادبی حرکت کنند. گر چه در طیّ این دگردیسی ، گاه، جابجایی های لاعلاج جغرافیایی، عدم توافق بر سر یک قاعده ی نوشتاری همه جانبه، سایه ی سلطه ی زبان رسمی و متداولِ ـ فارسی، ترکی،عربی، ارمنی / روسی- و در نهایت ، به استناد استنباط رفیق دانای کُردم « علی رضا سپاهی لائین » ، نبود سیستم های دقیق نقد و بررسی، به مستحیل شدن اُدبای کرد در بطن نظام فرهنگی ـ ادبی غالب انجامید و گرایش و سُرایش آنان را به هر یک از آن زبان ها باعث شد. البته ناگفته نماند کردهای « ارمنستان »، به نسبت اکراد دیگر، کمتر دچار این نوع زبان باختگی شده اند. دست کم، درونمایه ی اصلی آثارشان حاوی جنبه هایی از زندگی کردهاست. به زبان کردی و به خط « سریلیک » روسی. از آن قماش اند شاعران و نویسندگانی چون : جاسیمه جلیل، امینه ئودال، عتاره شیرو، فریق پولاد بکف (قهرمان ملّی اتحاد جماهیر شوروی سابق) ، میکائیله رشید، وزیره نادری، ئوسیوه بکو، قاچاخه مراد، اَرَب/ عرب شمو، سعید ایبو، چرکزرش، سمنت سیابند (قهرمانی ملّی اتحاد جماهیر شوروی سابق) ، کارلینه چاچائی، پروفسور ک. ک. کردویف، ئوردی خان جلیل اُف ، ئه میرکه سردار، پروفسور حاجیه جیندی و ....
در این میان، متأسّفانه، این تهی شدگی زبانی و مقهور و مرعوب شدن، به مانند مرض «سن » زدگی یی که زنده یاد « جلال آل احمد » در « غربزدگی » اش به آن اشارت کرده، قاطبه ی کردهای شمال خراسان و اکراد بومی ـ مهاجر سایر بلاد ایران و جهان را مبتلا به خویش کرده است. تا جایی که به قول دوست زبانشناسم « حسنعلی ترقّی اوغاز» : ساختمان هجایی این گویش (کرمانجی خراسان) به خاطر تأثیری که زبان فارسی بر آن داشته است ،رفته رفته به ساختمان هجایی زبان فارسی معیار که (V) C)C)) است. نزدیک می شود، به این صورت که خوشه ی دو صامتی یا سه صامتی آغازین یا با یک مصوّت همراه می شود ویا در خوشه ی صامتی / XW / صامت /X / حذف می شد. نیز، تغییرات آوایی دیگری که در این فرصت از صفحه مجال شرح و ابراز آن نیست.
به هر حال، دخالت، تنها، یک عامل از عوامل زبان باختگی اکراد ـ که برشمردیم ـ کفایت می کند تا ملاحظه کنیم، به حق یا ناحق، بنی اعمام فارس ما سنگ بسّام کُرد خارجی، سدیدالدین اعور کرمانج ، اثیرالدین اومانی، ابوالحسن علی بن محمد الغزالی اللوکری، شیخ شهاب الدین سهروردی، ابن خلّکان، ابوالفدا، الیاس بن یوسف بن زکی کردی « نظامی گنجوی»، قاآنی، فتحعلی خان صبا، ملک الشعراء بهار دُنبلی، میرزاده ی عشقی، ابوالقاسم لاهوتی، غلامرضا رشید یاسمی، امیری فیروزکوهی، نصرت ا... نویدی، علی محمد افغانی، احمد محمود، ذبیح ا.. منصوری، منوچهر آتشی زنگنه، محمد قاضی، ابراهیم یونسی، علی اشرف درویشیان ، میرجلال الدین کزّازی، محمدعلی بهمنی، سهیل ثابت محمودی ( از جانب مادر از کردهای « زینکانلو» ی خراسان است). علّامه عزیزا... عطاردی حمزکانلو، احمد عزیزی، عبدالجبار کاکایی، قطب الدین صادقی و ... را به تخت سینه شان بزنند! از آن طرف، اعراب ـ به ناحق! ـ با ابن اثیر، قدری جمیل پاشا، عباس محمود عقّاد، قاسم امین، سلیم برکات،خیرالدین زرکلی ،محمود تیمور،عایشه تیمور،فاضل العزّاوی،امیر الشعراء احمد شوقی، جمیل صدقی زهاوی، بلند الحیدری، روشافی، معروف الرصافی و ... به یادگار-به نیّت قربه الی ا... و تعریب- عکس خانوادگی بگیرند! نیز، ترک ها- ترجیحاً به عنوان مادر عروس یا دایه ی دلسوزتر از مادر ! ـ در جامه ی به عاریت ستانده شده از فضولی (ملک الشعرای ترک ها! )، جاهد صدقی تارانجی، م. ن. درسیملی، آ. یامولکی، احمد جودت، موسی عنتر، جمال ثریا درسیمی (ملک الشعرای ترک ها!) ، کمال بودیلی، محمد امین بوزارسلان، ضیاء گوک آلپ، صدّیق گوکچه لی« یاشار کمال» ، احمد عارف دیار بکری، محمد اوزون و ... وقیحانه و رذیلانه، پُزهای شوونیستی ـ ادبی بدهند ! البته، کار به دستان ترک بلاد روم شرقی (ترکیه) در این نحو از قبضه کردن هر چیزی به عُنف، ید طولایی دارند. از کتاب فروشی ها، آدرس کتابی به نام «جستاری در پیشینه ی دانش کیهان و زمین در ایران ویج» تألیف دکتر « مانوئل بربریان » و « مانوگ مانوگیان» را بگیرید؛ در آن جا آمده است : سال 1315/1937 م، در برنامه ی بزرگداشت 900 سالگی درگذشت «ابن سینا» ـ این اندیشمند ایرانی ـ دولت فاشیست وقت ترکیه، وی را ترک معرفی کرد و کتابی به نام « تدقیق درباره ی زندگی و آثار فیلسوف و استاد بزرگ طب ترک، ابن سینا» به چاپ رساند! ... و قس علیهذا.
شاید در باورتان نگنجد، لکن ترک ها به استثنای « دده قورقود » افسانه ای شان، قهرمان ملّی و حماسی خویش، « کوراوغلو»، را هم از میان کردها انتخاب کرده اند! « کوراوغلو» پسر « علی کیشی» که نام کردی وی « روشن» است؛ در اصل از طایفه ی کرد « جلالی » است. « چنلی بئل » ، « قوشا بولاق» ، « قیرآت » ، « دورآت»، پهلوان « ایواز » ، « حسن خان » و ... به قول آذری زاده ی منصف و نازنین « صمد بهرنگی » : هر یک به نحوی مربوط به سرزمین و شورش « جلالی لَر» است. می توانید رجوع کنید به : بهرنگی صمد، « عاشیق شعری» ، مجلّه ی «خوشه»، ش 33، 16 مهرماه 1346. ایشان در همان مقاله، در تأیید نظر خویش، استناد به عقیده ی مورّخ ارمنی « تبریزلی آراکل» (1670-1602) و صفحه ی 86 کتاب مشهورش « واغار شاپاد تاریخی » کرده است : « کوراوغلو ... این همان کوراوغلو است که در حال حاضر عاشق ها ترانه های بی حدّ و حساب او را می خوانند ... اینها همگی جلالی لَر بودند که بر ضد حکومت قیام کرده بودند» . « امین زکی» ، مورّخ کرد ، در کتاب « کرد و کردستان» اش ، منطقه ی فعلی اسکان « جلالی » ها را بین شهرهای « بتلیس» و « دیار بکر» ، نیز در دامنه ی کوه « آرارات » (چیای ئاگری ) قید کرده است. در حیطه ی ایران و اختصاصاً خراسان هم، به دنبال انعقاد معاهده ی خوارکننده ی « آخال » مابین دولت فخیمه ی « روسیه» ی تزاری و « قاجاریه » ی نشئه از هوای بی بخاری، درصد چشمگیری از « جلالی » هایی که در زمان « شاه عباس» صفویِ اصالتاً کُرد (مراجعه کنید به : شیخ صفی و تبارش، احمد کسروی، چاپ «کتیبه»، تهران 1355، ص 48/نیز، آثار و آراء مورّخ ترک « زکی ولیدی طوغان » ) پا به پای اکراد دیگر به شمال خراسان عزیمت کرده، و از جمله، در نواحی « عشق آباد» و قصبه های « فیروزه» و « باقر» (فعلاً در جمهوری « ترکمنستان» ) مستقر شده بودند، پشت مرزهای آن سو ماندند. سردار «ئیوه ز» ، قهرمان ملّی و معترض کردهای خراسان، بر علیه ی استعمار روس ، از میان همین کُرد مردهای «جلالی» برخاسته است. شمار کمتری از آن ها هم به این جانب از مرز روانه شدند و پراکنده و آواره ی دهات اطراف شیروان و قوچان. از قوشخانه، ینگی قلعه، قلقلی و قلجوق گرفته تا قتلیش، چیورمه، غلامان، حسین آباد و فرخان چهارگانه، آقای «توحّدی» در جلد سوم / ص 216 « حرکت تاریخی کرد به خراسان » بر این عقیده است که یحتمل، فرخانی های قوچان، منبعث از تیره ی « فه رخکان » ایل «جلالی» هستند. ا... اعلم.
از « فرخان » نام برده شد، یاد همشهری شاعرم « محمد رمضانی فرخانی » افتادم و مجموعه ی شعرش، « این پسرهای کتانی» ، در حال و هوای « فلسطین». نمی دانم چرا هر موقع این کتاب را رؤیت و تورّق می کنم به حسرتی اینگونه برمی خورم : کاش این « جلالی » زاده ی دوچندان شاعر، به مثابه ی « عبدا... پشیو» می اندیشید، امّا به سیاق آوانگارد مآبی که پسند طبعش است می سرود! « عبدا... پشیو» شعری دارد با عنوان « فریادی از کردستان » ، راجع به « فلسطین» . دوست معمّم و معلّمم « علی اکبر چوپانی باچیانلو» مرتکب ترجمه ی آن شده است. به گزیده ای از آن ـ بدون رعایت ترتیب مصاریع ـ دقت کنید : چقدر دوست دارم/ منِِ کُرد هم، آدمی آزاد باشم/ در کوه های «فلسطین» ، اسلحه در دست بگیرم/ داستان « صلاح الدین ایوبی» را زنده کنم/ اما چه می توانم کرد؟!/ من یک کُردم / یک کرد!
از این دست حسرت خوری ها فراوان در چنته دارم : کاش مترجم توانا « موسی بیدَج » (سردبیر نشریه ی « سلسله الحوار» / به زبان عربی ) لااقل، هم وزن با اشعاری که از « سمیح القاسم » ، « محمود درویش»، « نزار قبانی» (شاعران عرب) و داستان های « فاطمه العلی» کویتی، به فارسی برگردانده است، به ترجمه ی دل نوشته های شاعران و نویسندگان کرد دست می یازید! کاش، «عبدالجبار کاکایی» ایلامی گرامی به خود می باوراند که کردها « ضدالدّین» و یزیدی نیستند. رگ و طینتی ایزدی و خدایی دارند. به سهولت، می توان «آوازهای واپسینِ»عارفانه ، عاشقانه یا حماسی آنها را هم وارد غزل کرد. کم هم نیستند : جابان الکُردی، میمون الکُردی (ابوبصیر)، میثم تمّار کرد نهروانی،ابومسلم خراسانی،سلطان صلاح الدین ایوبی، باباطاهر عریان، حسام الدین چَلبی، شیخ اشراق، محمدبن سیرین، شیخ محمد عبدُه، عبدالباسط عبدالصّمد،کریم خان زند،امیر نظام گروسی، کلنل محمدتقی خان پسیان، آقانجفی قوچانی ( از جانب مادر)، سیّدرضا درسیمی (معروف است ، هنگام که ترک ها در زمان نخست وزیری « جلال بایار » ـ پس از خواباندن قیام علویان ـ قصد بر دار زدن « سیّدرضا » و دو پسرش را داشتند، سیّد 75 ساله فریاد زد : ئه ز روله ی سالاری که ربه لام ، من له کوشتن ده ترسینین؟ یعنی : من فرزند سالار کربلا هستم، مرا از مرگ می ترسانید؟!) ، استاد کامران نجات اللهی بیجاری، عباس خوش سیما(فرمانده ی مهندسی-رزمی سپاه خراسان/قوچان)،مهدی ذاکری(جانشین معاونت عملیّات لشکر5نصر/قوچان)،قدرت عباسی(فرمانده ی گردان امام حسین،لشکر ویژه ی شهدا/قوچان)،محمدتقی مظفّری(فرمانده ی محورعملیاتی لشکر21امام رضا/قوچان)،سرگرد علی رجایی حمزکانلو/قوچان،جلال الدّین موفق(جانشین اطّلاعات عملیّات لشکر21امام رضا/فاروج)،حسین ایزانلو(جانشین گردان رسول ا.../بجنورد)،محمد فرومندی(قائم مقام لشکر5نصر/اسفراین)،سیّد ابراهیم شجیعی(فرمانده ی گردان عبدا...لشکر5نصر/اسفراین)،مرتضی حسن زاده(جانشین تیپ ویژه ی شهدا/چناران)،حسن انفرادی(فرمانده ی محور عملیّاتی لشکر5نصر/چناران)،محمد حسین جوانان نامی(فرمانده ی محور عملیّاتی لشکر5نصر/چناران)و ... الخ. کاش « احمد عزیزی » می رسید به بسیاریِ اکرادی که از «حلبچه» تعبیر به « کربلای کوچک» می کنند! کاش دکتر « محمود اکرامی فر » (صاحب مصراع مشهور و متداول : یا علی گفتیم و عشق آغاز شد) و دکتر« علی طلوعی» کتاب هایی با عنوان « جامعه شناسی کردهای شمال خراسان ـ چیزی شبیه به کتاب «مارتین وان برویین سن» ـ به بازار عرضه دارند! کاش آیت ا... عطاردی حمزکانلو ... ! کاش محمدعلی بهمنی ... ! کاش « ناظم حکمت» ، آن ترک دوست داشتنی یی که زمین را محبوب ترین مملکتش می خواند، آن جا که می سراید :
شهیدی که در میدان « بایزید » افتاده بود
تکانی به خود داد و برخاست
و زخم خود را همچون خورشیدی برافراشت ...
با صراحت تمام داد می زد : شهید 19 ساله ی میدان « بایزید» استانبول کُرد است. « با سوختگی سینه ی کتش از آتش گلوله ای » و شکفتگی میخک سرخی بر پیشانی اش! کاش، یک دانش آموز کرد، اجباری نداشته باشد، هر روز ـ در صف صبحگاهی مدارس ترکیه ـ با صدای بلند، به خودش دروغ بگوید : « من ترک هستم / مادرم ترک است / پدرم ترک است/ مادربزرگم ترک است/ پدربزرگم ترک است/ بنیادم ترک است! »
قبول بفرمایید، آنچه جَسته و گریخته، مطرح شد، علی رغم عدم کتمان واقعیّت های موجود ،همه و همه، تهی از شبهات مزخرف ناسیونالیستی و قوم برتربینی است. «پاسکال» واضع فرانسوی « حساب احتمالات»، سخن زیبایی دارد : « چقدر خوشبخت می شویم که قبل از یک هنرمند، با یک انسان روبرو شویم. این میناگری و کیمیاگری از شگفتی ها و کرامات یک انسان است که برتر از احساسات قومی و نژادی به انسانیّت عشق بورزد » . با این همه یک چیز را هم نباید از نظر دور داشت. « صدّیق برمک» ، کارگردان افغانی، در آغاز فیلم « اسامه»، جمله ی نغزی را از زبان « نلسون ماندلا» به تماشاگران تقدیم می دارد؛ آن جمله این است : « می توانم ببخشم امّا نمی توانم فراموش کنم!»

تابستان1383

دانلود مقاله