کوچ حدیث همیشه زندگی...
اسماعیل حسین پور-رئیس شورای شهر شیروان
زندگي كردها ، هنوز هم در برخي نقاط بر چادر نشيني استوار است ؛ در ترانه ها زندگي كوچ نشيني ، عشق هاي مسير ييلاق و قشلاق ، ظاهر شدن يار در حال كوچ ، به ميان آمدن اسم هايي چون چوپان ، ساربان و چادرهاي به رديف برافراشته شده همه به چشم مي خورد.
در شمال خراسان نيز ييلاق هاي شاه جهان ، گل ايل ، آلاداغ ، هزار مسجد و قشلاق هاي مراوه تپه ، سرخس ، براي كرمانج ها لبريز از خاطره است .
در چادر نشيني بعضي كردها شكي نيست ولي وجود اصطلاحات چوپاني و چادر نشيني در ترانه ي كرمانج ها جلوه اي از زندگي اين مردم است .
زندگي چادر نشيني ، ويژگي هاي خاص خود را دارد . مأنوس شدن با طبيعت و زيبايي هايش ، پاكي و صفا و صميميت مردمي كه در شادي و عزا سخت به يكديگر وابسته اند ؛ جلوه زيبايي از همبستگي اين مردم است.
ساربان آورنده انار و سيب عروسي هاست ؛ آن هم براي چندين عروسي كه سيب و انارها را بار شتران كرده ، يعني در بين ايل چندين عروسي هست و شادماني تا چندي ادامه دارد .
عاشق ايلياتي ، خود را به بره اي مانند كرده و يارش را به بره اي ديگر ، با فرود آمدن ايل و برافراشتن چادرها ،دختز با طنازي از دامنه ي كوه بالا مي رود ، و اين جاست كه عشق هاي ماندگار در دامان طبيعت گل مي كند .
زندگي در دامان طبيعت ، كوچ در پي كوچ و باقي ماندن خرگاه دلدار حسرت و داغي در دل عاشق ايجاد نموده است و مي گويد : «بوومه كه وري بني واران» به سنگ فراموش و باقي مانده از خرگاه يار همانند شده ام . اين بر «ربع» و «اطلال» و «دمن» گريستن در معلقات سبعه نيز آورده شده است آن گاه كه امروالقيس مي گويد :
«همسفران ، لحظه اي درنگ كنيد ، تا من به ياد يار سفر كرده و سر منزل او بگريم.»
هنوز وزش بادهاي جنوب و شمال ، آثار خيمه ها و خاكستر اجاق هايشان را نزدوده است و گذشت روزگاران عشق سرشارش را از دل من بيرون نساخته است .
… داروي درد من اشك هاي سوزان من است .
اما بر بازمانده ي خرگاه ويران دلدار گريستن كدامين درد را آرام مي بخشد؟
3-6-1.ساربان ( ده وه دار ) :
ده وه دارا ، ده وان هي كه
dava dara davan hey ka
اي ساربان ، شتران را به پيش بران
نيري قه مه روه پيشي كه
neri qamar wa pise ka
و شتر نر سياه رنگ را جلو بينداز
شوني ياري له سه رچي كه
suni yare la sar ce ka
و جاي يارم را بر روي شتر درست كن .
ده وه دارا ، ده وه دارا
dava dara dava dara
اي ساربان ، اي ساربان باري ده وان سيوونا را
bari davan sivo nara
كه بار شترانت سيب و انار است يكي بده يادگارا
yeke beda yade gara
يكي از سيب يا انارها را به يادگار بده .
ده وه دارا ، ده وه شه شا
dava dara dava sasa
اي ساربان ، اي كه ساربان شش شتري باري ده وي ته ، مه ر وه شا
bare dave ta marvasa
و بار شترانت پارچه مروش ( نوعي پارچه ) است ژ ياري تي بيني خوه شا
za yare te bine xwasa
از يارم بوي خوش و سرمست كننده اي مي آيد .
ده وه دارا ، ده وه دارا
dava dara dava dara
اي ساربان ، اي ساربان ياري ژه من كريه قا را
yare za men kerya qara
يارم از من قهر كرده و رفته است ما ليك له من كريه ئا را
malek la men kerya ara
و اندوهش خانه ام را به آتش كشيده است .
3-6-2 .شتر :
سيسه بوزي خاخه ملاند
sisa boza xa xameland
سپيد رخ زيبايم كه خود آرايي كرده بود سه ري مه يي بوزده كشاند
sare maye boz dakisand
در پيشاپيش كوچ ، افسار شتر ماده ي سپيد را مي كشيد خه وه له چاوي مه هي رماند
xaw la jave ma heremand
خواب را از چشمانم ربود.
توسه رداري له ناوبيني
to sardari la nav bine
تو در بين همه دختران ايل سرآمدي مه يي بوزي نيي كريني
maye bozi ney kerine
تو شتر سپيدي هستي كه از گران قيمتي خريده نمي شوي رازي ناوي له ره ويني
razi nawi la ravine
و راضي به فرار نيستي .
چي ياي سه رمه وه كه نگه ره
jiyay sar ma wa kangara
كوه بالا سرمان كنگر دارد ده وان باژو وه له نگه ره
davan bazo wa langara
تو شتران را آهسته بران مه جاني خوه دايه سه ره
ma jane xwe daya sara
كه ما جانمان را برسر عهد با او ( يار يا كوه) گذاشته ايم .
ئه زعاشقيم نكوم كار كه م
az aseqen nekom kar kam
من عاشقم و نمي توانم كار كنم ده وان وه رين گه ري بار كه م
davan waina gare bar kam
شتران را بياوريد بايد از اينجا بكوچم ژه وي يوردائه زفه رار كه م
za vi yorda az farar kam
بايد از اين سرزمين به دور دستها فرار كنم .
3-6-3.كوچ :
جه ر گه لاني وه جه نگه له
jargalani wa jangala
(منطقه ) جرگلان داراي جنگل است كووچ ته ره نه وه له نگه ره
koc tarana wa langara
كوچ به آرامي به سمت جرگلان پيش مي رود وا گولا ژه كوللان سه ره
va gola za kollan sara
و اين گل (يارم ) سر آمد همه است .
مالان باركر كووچ وه ري كه ت
malan bar ker kuc wa re kat
عشاير كوچيدند و كوچ به راه افتاد قيزخه ملي وه دوودي كه ت
qez xameli wa du de kat
دختر زيباي ايل ، خود را به زيباترين لباس ها آراست و دنبال مادرش به راه افتاد يامينوووي وه خوه دي كه ت
ya menu we wa xwade kat
و هر دو منتظر قضا و قدر خداونديم .
3-6-7.مال :
كوچكترين واحد اقتصادي ، اجتماعي ، سياسي در سازمان ايلي است كه مبتني بر رابطه همجوار (مكاني ) و همخواني خانواده هايي از يك اولاد يا تش هستند . بين اين خانواده ها پيوستگي عميق خويشاوندي حكم فرماست .
مال متغير و بي ثبات و جهت بهره گيري از مرتع در حال جابجايي است.
چوومه چي يان ، چي يان ساركر
cuma jiyan jiyan sar ker
به كوهستان رفتم ، كوهستان سرد شد هاتمه جولگي مالان باركر
hatma malan malan bar ker
به جلگه آمدم خانواده هاي ايل كوچيدند ده ردي ياري له من كاركر
darde yare la men kar ker
درد ديار بر من اثر كرد .
مالان داني له هيري يان
malan dani la heriyan ايل در ميان تپه ماهورها فرود آمد ده وه چوونه گراني يان
dava cu na geraniyanشترها را دوباره برگرداندند كه بارهاي گران (گندم و جو ) را بار كرده و بياورند
به رفي گر تيه سه ري چي يان
barfe gertya sare jiyan برف هم ستيغ كوه ها را فرا گرفته است .
مالان باركر چوونه چي يان
malan bar ker cuna ciyanچادرنشينان كوچيدند و به كوهستان رفتند سه ييل كرن داگه ري يان
sayil keren dagariyan
گردش كردند و باز گشتند كاپاري مه ، مه سكي مي يان
ka pare ma maske miyan
اي يار عزيز كه از كوهستان برگشته اي ، سهم ما از كره ي ميش ها كو ؟
3-6-8.سيه چادر (كويين ) :
يي ها كوينين قه ته ركوينين
yeha kunen qatar kunen
آنها سيه چادران به رديف برافراشته شده اند سووه ژه وي بوكيك تي نين
sowa ja we bukek tinen
فردا از آن جا عروسي را مي آورند داغ له دلي مه داتي نين
dar la deli ma datinen
و ما را داغ بر دل مي نهند .
قوشه كويينافه كي كاري
qosa kouna fake kare دو سياه چادر در رديف هم در گذرگاه كوه بر افراشته شده ان
دو كه فته ره به ري مالي
do kaftara bari male
دو دختر چون دو كفتر زيبا در جلو چادرها جلوه گري مي كنند يك يي خيرزي يك يي خالي
yek ye xirze yekye xale كاش يكي نصيب دايي (من) و يكي نصيب خواهرزاده شود .
ئه لي كه چكي چهار ده سالي
ale kajke charda sale
الا اي دختر زيباي چهارده ساله به ري كويني ره ش ده مالي
bare kune ras damale
كه جلو سياه چادر ايل را جارو مي كني ليوده كه ني ، دل ده نالي
lev dakane del da nale
لبت خندان ولي دلت نالان و پر آشوب است .
ئه لي كه چكي چادور نشين
ale kjke cador nesin
الا اي دختر چادر نشين ژه وان گولان يكي بشين
za wan golan yeke besin
از آن گلهايي كه در دست داري ، يكي را برايم بفرست ته رو له مه كريه پيشين
ta ro la ma kerya pisin
(بيش ز اين مرا منتظر مگذار كه ) تو روزم را به ظهررساندي .
3-6-9.بينه ، ئوبه :
به « دسته اي از سياه چادرها در گرد هم ، محل بر پايي چند چادر»1 بينه يائوبه گفته مي شود .
برافراشتن چادرها با نظم و زيبايي خاص علاوه بر حفاظت آنان از يكديگر مي تواند جلوه اي از همگرايي و وحدت قبيله اي نيز باشد . ترانه سرايان نيز به زيبايي به نظم چادرهاي برافراشته اشاره كرده اند.
بو كاكي يه ، قيزاكي يه
buka keya qeza keya
آن سرو زيبا عروس كيست ؟ له ناوبينان ديوده كي يه
la nav binan dew dakeya
دختر كيست كه در ميان چادرها مشك مي زند
بيني گولان ژه وي تي يه
bine golan za we teya
او بوي گل هاي كوهستان را به همراه دارد .
وائووه يه وا ئووه يه
wa owaya wa owaya
اين ها سيه چادر برافراشته عشايرند په زي ئووي وه نووه يه
pazi owe wa nowaya
اين جا مردم به نوبت به چوپاني گوسفندان مي روند سال گه رديشو نووي مه يه
sal garkisu nowa maya
سال عوض شد نوبت ماست كه برويم . ( انبوهي گوسفندان گله باعث شده است كه در سال يك بار نوبت به هر كس برسد ) .
مالان داني بينه بينه
malan dani bina bina افراد ايل چادرها را به رديف بر افراشتند شيلوار گه وران داوه رسينه
selwar gawran da war sina
دختراني كه دامن سفيد پرچين بر تن كرده اند از دامنه ي تپه بالا مي روند دلي جايلان كر يه خوينه
dele jaylan kerya xwina
طنازي شان دل جوانان را خون كرده است .
3-6-10.چوپان ، شبان ( شوان ) :
چوپان همراز شب و سكوت و ستاره و آسمان است . دل نازك و دوستدار گل و گله ، سرماي هوا او را به دلسوزي حتي نسبت به بره ها وا مي دارد :
هه واساره هه واساره
hawa sara hawa sara
هوا سرد است ، هوا سرد است به رخوو كاران باره باره
barxu karan bara bara
بره ها و بزغاله از سرما صدايشان بلند است شه وا خوه دي له وان ناره
sava xwade la wan nara
امشب بر آنان صبح نمي شود.
چوپان ، كارش را دوست دارد ، شغلش را كسب موسي پيغمبر مي داند :
وا كاري ته روونازه ره كيسبا موسي پي غه مبه ره
چوپان اين كارت به دلنشيني روغن زرد است و كسب موسي پيغمبر است .
شوان په زي ته به له كه
sevan pazi ta balaka
اي چوپان كه گوسفندانت سياه و سفيد هستند له پاش خاني مه مه غه ل كه
la pas xanye ma maral ka
گله را براي استراحت پشت خانه ما بياور له را كرني مه خه وه ركه
la ra kerne ma xawar ka
هنگامي كه خواستي گله را حركت دهي مرا خبر كن به ديدارت بيايم .
ئه ز شواني په زي قچك
az sevane pazi qejek
من چوپان بره ها و بزغاله هايم
tarna birye giste kajek
همه دختران براي دوشيدن گله مي روند و من تماشا مي كنم نادي نه مي خوه نگي قچك
nada na me xowanga qejek
افسوس كه خواهر كوچك را به من نمي دهند .
ياري زاني ئه زشوانم
yare zane az sevanem يارم مي داند كه من چوپان هستم له وه ره كه ري يي مي يانم
la war kariye miyanem
و جلوي گله گوسفندانم سه رگز داني له چي يا نم
sargezdanela jiyanem
و در كوهها سرگردان هستم .
3-6-11.گوسفند :
توله چي يك ئه زله چي
to la jiyek az la jiyek
تو در يك كوهستان و من در يك كوهستان غريبم هه ردو به رخي وددو مي يك
har do barxe wa du miyek
هر دو به بره اي مي مانيم كه به دنبال يك ميش (عشق) روانيم سه رداينني له بالگي يك
sar daynene la balgiyek
كاش روزي برسد كه من و تو سر بريك بالش بگذاريم .
مي په ز به ردا ديزا هيري
me paz barda diza here
من گله را به دامنه كوه رها كردم ياروه ركه ته ده ما ديري
yar varkata dama dere
يارم از چادر بيرون آمد و به سويم نگريست ژه عشقي وي په زناچيري
za esqe we paz najere
گله گوسفندان هم مسحور زيبايي او شد و از چرا دست كشيد.
مي خه وه رشاند تو پيز بيني
me xawar sand to pez bini
من خبر فرستادم كه تو گوسفندان را بياوري له ئه جه ران بي چي ريني
la ajaran be jiryni
در ته چراگاهها بچراني وه وي مانا ، من بوويني
wa ve mana men bowini
و به اين بهانه مرا ببيني
مال ئاوا
| 