موسسه كرمانج

پیشینه پژوهشهای زبان شناختی درباره گویش کرمانجی خراسانی

حسنعلی ترقی اوغاز-شیروان

قریب پانصد سال از سکنی گزیدن قبایل کرد زبان در خراسان و به ویژه بخشهای شمالی آن می گذرد. گویشی که این گروه بدان تکلم می کنند متعلق به گروه شمالی زبان کردی است که این زبان نیز خود به خانواده شمال غربی زبانهای ایرانی وابسته است.
این گویش با توجه به این که دیگر با زبان کردی رایج در کردستان ارتباط ندارد و از سویی دیگر با زبان فارسی محلی رایج در خراسان مراوده و بده ـ بستان داشته است، برخی از ویژگیهای زبان کردی را از دست داده و ویژگی های دیگری پذیرفته است.
این گویش به میزان قابل توجهی تحت تأثیر زبان فارسی خراسانی قرار گرفته است. این گویش در شمال خراسان با زبان ترکی و در جنوب خراسان با زبان فارسی مراوده داشته است و واژه هایی به این دو زبان داده است و واژه هایی را از آنها گرفته است.
در بعضی از مناطق تأثیر زبان ترکی بسیار زیاد بوده است؛ به عنوان نمونه به طایفة «شادلو» می توان اشاره کرد که از اولین اقوام کرد زبان بوده اند که به خراسان مهاجرت کرده اند اما در حال حاضر بیشتر به زبان ترکی صحبت می کنند .
باید خاطر نشان کرد که نخستین مهاجرانی که در خراسان سکنی گزیدند، به لهجه های متفاوتی تکلم می کردند، و اقامت طولانی آنها در خراسان و ارتباط نزدیکی که با یکدیگر پیدا کردند، باعث به وجود آمدن گویشی تقریباً «معیار » برای گویشی وران شده است.
این گویش معیار احتمالاً از لهجة طایفه ای مقتدر گرفته شده است. دو زبانگی . و چند زبانگی در بین کرمانجهای خراسان رایج است آنها به زبان های ترکی و فارسی هم سخن می گویند که همین عامل نیز خود باعث تأثیر پذیری از این زبانها و همچنین تأثیر گذاری بر آنها شده است.

اطلاع رسانی درباره پژوهشهای انجام شده در زمینه های مختلف علمی از ضروریات کار پژوهشی در روزگار ماست. اهمیت این موضوع در آن است که ممکن است در اثر عدم اطلاع رسانی به موقع و درست، زمان و هزینه و امکانات در راه پژوهش صرف شود که قبلاً همانند آن انجام شده باشد.
این عدم اطلاع رسانی درباره ی گویش کرمانجی خراسانی نیز مصداق پیدا می کند. مثلاً با این که تاکنون چندین کار پژوهشی خوب در این زمینه انجام شده است اما هر کدام از پژوهشگرانی که به این موضوع پرداخته اند در اثر بی اطلاعی از کارهای انجام شده، پژوهش خود را اولین کار در زمینة گویش کرمانجی خراسانی دانسته اند.
برای پر کردن این خلاء اطلاعاتی، در این جا به معرفی آثاری که تاکنون درباره این گویش منتشر شده می پردازیم و معرفی کوتاهی درباره هر کدام از این آثار می آوریم . لازم به ذکر است که در این جا از معرفی پایان نامه های دانشگاهی و همچنین آثار مربوط به ادبیات شفاهی و فرهنگ عامه و تاریخ و جغرافیا و ... خود داری شده و فقط آنچه را که مربوط به پژوهشهای زبان شناختی درباره این گویش بوده اند، آورده ایم.
این آثار به زبانهای روسی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی نوشته شده اند و به زبان فارسی ، تاکنون پژوهشی دراین زمینه منتشر نشده است.
لازم به یادآوری است علت این آثار منتشر شده درباره گویش کرمانجی رایج در ترکمنستان را هم در این مقاله آورده ایم، این است که گویش کرمانجی خراسانی با گویش کرمانجی رایج در ترکمنستان تفاوتی ندارد و کرمانجهای ترکمنستان با کرمانجهای خراسان از یک گروه هستندکه هنگام جدا شدن قسمتهای کرمانج نشین خراسان بزرگ و الحاق آنها به شوروی سابق در آن سوی مرز ماندند و ارتباطشان با کرمانجهای خراسان قطع شد؛ اما در حال حاضر این روبط دوباره از سر گرفته شده است.اکنون آثار منتشر شده را به ترتیب تاریخ انتشار آنها در این جا معرفی می کینم:

Beresine,E,Recherches sur les dialects musulmans,11.Recherches sur sur les dialcctes persans, casan,university of casan 1853

ولادیمیر ایوانف درباره این کتاب چنین می نویسد: « در فصل سوم این کتاب شماری از واژه های «کردی شرقی» آمده است. چون اکنون به این کتاب دسترسی ندارم، نمی توانم بگویم که آیا واژه های جمع آوری شده در این کتاب متعلق به گویش کرمانجی است یا خیر» (رک. کتاب ش.3).

خانم ژویس بلو، زبان شناس فرانسوی که پژوهشهای بسیار جالبی درباره زبان کردی انجام داده است.
در توضیحی که درباره کتاب شماره 10ا ین مقاله، در مجله چکیده های ایران شناسی abstracta iranica آورده است این اثر را در ردیف آثاری قرار میدهد که تاکنون درباره کرمانجی خراسانی رایج در ترکمنستان منتشر شده اند
( رک . چکیده های ایران شناسی، شماره 11، 1988 م . انجمن ایران شناسی فرانسه در تهران، ص226، توضیح شماره 1014 ) . با توجه به مطالب فوق به نظر می رسد که این اثر احتمالاً اولین کار پژوهشی بر روی این گویش است. این اثر به زبان فرانسه منتشر شده است.)

Houtum-schindler“Beitroge zum kurdischen wortschatz ”in zcitschrift der Deutschen Morgenlandischen Geselschafi.vol. 38 (1884)pp.43-116.

در این مجله که به زبان آلمانی است مقاله ای تحت عنوان «گویش عمارلو در خراسان» آمده است که در آن واژه هایی از کرمانجی خراسان رایج در عمارلو آورده است .لازم به یادآوری که کرمانجهای مستقر در عمارلو از خراسان دوباره بدان منطقه کوچانده شده اند.

Ivanow,w.”Notes on khorasani Kurdish”,in Journal and proceedings of the Asiatc society of Bangal,(New series), vol.23,no.1,1927

ایوانف داده های زبانی را از بین کرمانجهای خراسان ـ به وِیژه منطقه جوین ـ در فاصله سالهای 1918 تا 1920 م. که در این منطقه بوده، جمع آوری کرده است و بر اساس این داده ها تحلیل خود را از این گویش ارائه داده است.
در این مقاله درباره آوا شناسی و ساخت واژه این گویش توضیحاتی آورده شده است و مجموعه ای از ترانه های کرمانجی به همراه واژگان این گویش آمده است.
هرچند کار ایوانف از لحاظ زبان شناسی بسیار ناقص است و به خصوص در زمینه آوا نویسی گویش کرمانجی خراسانی لغزشهای فراوانی دارد، اما از لحاظ بررسی تاریخی می تواند مرجعی مناسب برای این گویش باشد.

Sokolova,V.,s., “Novye svedenija po foneike iranskix jazykov”,iranskie jazyki,Moscou,1950,t.2,pp.10-14

در این مقاله که به زبان روسی در مسکو منتشر شده است، درباره کرمانجی خراسانی رایج در ترکمنستان و به ویژه واژه شناسی این گویش اطلاعات ارزنده ای آمده است

Sokolova, V.,s.,Ocerki po fonetike iranskix Jazykov”,1…Kurdskij Jazyk…,Moscou,1953,PP.78-103

در این اثر که درباره آوا شناسی زبانهای ایرانی از جمله آوا شناسی گویشهای بلوچی، تالشی، تاتی و کردی است، نویسنده بر اساس موادی که از یمان کرمانجهای ساکن در عشق آباد ترکمنستان که از خراسان به آن جا رفته اند، آوا شناسی گویش کرمانجی را مورد بررسی قرار داده است و کتاب او یکی از منابع ارزشمند درباره این گویش است.

Bakaev,C,X.,Govor kurdo Turmenii,Akademija Nauk SSSR,Moscou,1962

در این اثر که به زبان روسی در مسکو و توسط آکادمی علوم روسیه منتشر شده است، آوا شناسی، ساخت واژه و واژگان کرمانجی خراسانی رایج در ترکمنستان آمده است.

Cukerman,I.1.”niopridilinni artikl mnozistvinnogo eisla v xorasanskom kur mandzi”,Iranskaya filologiya,kratkoi izlizini dokladov naujnoi konfirinci, po svyasinnoi 60-litiu-boldiriva A.N.L., 1969

دراین مقاله درباره نشانه جمع ini- که در گویش کرمانجی خراسانی در ترکیبهای متشکل از دو اسم و یا یک اسم و صفت، بعد از مضاعف موصوف می آید، توضیحات سودمندی آورده شده است.

Glagolnye okoncania xorἐsἐnskom kurmἐndzi, Palcstinskiy sbornik, 21 (84), 1970

در این مقاله پسوندهای فعلی (= شناسه ها) در گویش کرمانجی خراسانی با توجه به تنوع این پسوندها از لحاظ تاریخی مورد بررسی قرار گرفته است.

mnozistvinoi Cisro niscislyamix imin susistvitilnix v xorasanskom kur man dzi in bogoljubov, M.N., GRUNBERGA.L.,Efimov,V.A,Rastorgueva, V.,s.,Iran skoe, jazykoznanie Ezegodink 1980. Moscou lzd. Nauka,1981,Akademija Nauk SSSR, institute jazkoznanija

در این کتاب که به زبان روسی است و اختصاص به مقالات زبان شناسی ایرانی دارد، مقاله «جمع اسمهای قابل شمارش در کرمانجی خراسانی» از یی. یی. تسو کرمان آمده است.

Xorasanskij kurmindzi, lssledovenie I teksty Moscou,Nauk,1986,271 P

نوسینده این کتاب، یی. یی. تسو کرمان که پیش از این به معرفی سه مقاله از او پرداختیم، استاد کردشناسی در انیستیتوی خلق های آسیا در لنین گراد است و پی گیر ترین ایران شناس اروپایی است که درباره کرمانجی خراسانی به پژوهش پرداخته است.
او در این اثر به معرفی کامل کرمانجی خراسانی پرداخته است و مجموعه ای غنی از متون و قصه ها وترانه ها را در صفحات 189 تا 268 اثر خود آورده است.
در بخش دستور این کتاب، درباره آوا شناسی ( صامتها، مصوتها، نوشتار)، ساخت واژه و نحو گویش کرمانجی خراسانی مطالب ارزشمندی آمده است.

آنچه در این مجموعه فراهم آمده آثاری است که تاکنون از آنها اطلاع پیدا کرده ام. به احتمال زیاد آثار دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که نگارنده از آنها بی اطلاع است؛ امید که دیگران در تکمیل این مجموعه بکوشند تا کتاب شناسی کاملی از بررسیهای زبان شناختی کرمانجی خراسانی فراهم گردد.

Blauc,joyce,1975,ic kurde deCamadia et de Djabal sindjar,paris, librairic C. Klinck sieck

cukerman,I,l,1980,Xorasankij kurmandzi,lssledovnic I teksty, Moscou,Nauk

-kurdoev,Qanate.1957,Grammaticka kurdskogo Jazyka (kurmἐndzi) ,fonctika ,Morf ologia , Moscou-leningrad

minorsky,v,1987.”the Kurdish language”,in frist Encyclopaedia of islam, 1913-1936. volume IV,E,J.Brill

Mokri (Moh.),1963,”kurdolgic et enseignement de ia janguc kurde en URSS” .in:L,Et hno logie ,revue de la soci ete d,’Ethnographie de Paris, PP.71-105

مال ئاوا

لطفا وارد سيستم كاربري خود شده و يا ثبت نام كنيد.

براي ثبت نام كليك نماييد

تا كنون امتيازي داده نشده است.