اشاره ـ پروفسور ارديخان جليل اف از كرمانج هاي ارمنستان ساكن روسيه است.

وي نويسنده، محقق و دانشمند بنام كرد در شرق شناسي و زبان شناسي است و هم اكنون رئيس كرسي شرق شناسي دانشگاه سن پترزبورگ است.

از ايشان بيش از 60 كتاب و دهها مقاله چاپ شده است و مرجع و منبع مطالعات ديگر محققان بوده اند.

§ استاد، قبل از اينكه به سراغ آثار علمي تان برويم، دوست داريم كمي صميمانه تر شما را بشناسيم.

- سپاسگزارم، از آشنايي با شما بي نهايت خوشحالم، من در سال 1932 در شهر ايروان به دنيا آمدم. پدرم و مادرم از كرمانج هاي تركيه بودند كه در فاصله سالهاي 1914 تا 1915 به ارمنستان مهاجرت كردند. تحصيلات مقدماتي خود را در همان شهر ايروان تمام كردم سال 1952 بود كه وارد دانشگاه شدم و به دليل علاقه وافري كه به ادبيات داشتم به ادامه تحصيل در رشته ادبيات ارمني پرداختم.

آن وقت ها سوالي كه هميشه ذهن من را به خود مشغول مي كرد اين بود، چرا من كه يك كرد هستم، پدر و مادر و آباء و اجداد من كرد بوده اند، و پشتوانه غني ادبيات شفاهي دارم، نتوانم در رشته ادبيات كردي ادامه تحصيل دهم. اين بود كه بلافاصله پس از فراغت از تحصيل در سال 1957 به دانشگاه سن پترزبورگ رفته و در آنجا تحصيلات خود را تا درجه دكتراي زبان و ادبيات كردي ادامه دادم.

§ گفتيد دانشگاه سن پترزبورگ، پروفسور قانات كوردو يادم آمد، آيا شما با ايشان همدوره بوديد؟

- بله در كرسي شرق شناسي سن پترزبورگ دانشمندان بنامي بودند كه واقعاً به تاريخ و ادبيات كردي خدمت كرده اند.

پروفسور قانات كوردو، پرفسور رودنيكو هم از محققان پرتلاشي بودند كه در زمينه كردهاي خراسان تحقيقات زيادي داشتند.

§ تحقيقات شما در زمينه كردها بيشتر در چه موضوعاتي است؟

- علاوه بر ادبيات و تاريخ كردها كه تا كنون بيش از شصت كتاب در اين زمينه به چاپ رسانده ام، در زمينه ي موسيقي كردي نيز مطالعات و تحقيقاتي داشته ام.

§ اولين كتابي كه به چاپ رسانديد و آخرين آنها چه بود؟

- در سي و دو سالگي، يعني در سال 1964 كتاب « اشعار جامعت كرد» كه مجموعه اشعار شفاهي كردهاي منطقه خودمان بود را به چاپ رساندم.

آن وقت ها لازم نبود براي جمع آوري اين اشعار راه هاي صعب العبور و آدم هاي تودار و خاموش را بپيمايم، چرا كه از هر كدام از دوستان و خويشان كرمانجم كه مي خواستم بي مدعا سفره پربركت اشعار كردي اش را برايم مي گشودند و فكر مي كند شما به آن « سه خشتي» مي گوييد.

§ بله، آيا موضوع سه خشتي ها در منطقه شما هم بيشتر عاشقانه است؟

- به نكته ظريفي اشاره كرديد، همينطور است، ناب ترين احساسات عاشقانه را من تا كنون در سه خشتي هاي كرمانجي ديده ام. آخرين كتابي را كه چاپ كردم اشعار تاريخي كرده است كه در سال 2003 در سن استراسبورگ منتشر شد.

§ خوب، برمي گرديم به خراسان، ذهنيت شما از خراسان و كردهاي اين ديار و تحقيقاتي كه در اين زمينه انجام داده ايد، چه بوده و چه هست؟

- خراسان يكي از استراتژيك ترين و حادثه خيزترين مناطق خاورميانه است، اين موضوعي است كه من در مطالعات شرق شناسي خود به آن رسيده ام، براي اولين بار من در سال 1970 براي تحقيق در مورد كردهاي خراسان به مناطق مرزي تركمنستان با خراسان رفتم.

آنجا بود كه دريافتم روح شاعري بزرگ در كالبد ادبيات كردي اين ناحيه حلول كرده كه كردهاي فيروزه و عشق آباد و كيف او را بنام جعفرقلي مي شناسند.

در بررسي هاي تاريخي خود به اين نتيجه رسيدم كه رشادت هاي سرداران كرد خراسان نقش مهمي در حفظ و حراست اين خطه پرخطر داشته است.

رشادت بزرگ مرداني چون سردار عوض و سردار ججو هرگز نبايد فراموش شود.

§ آيا تحقيقات شما در اين زمينه از همانجا آغاز شد؟

- بله از همان سال بود كه شروع به تحقيق درباره كردهاي خراسان كردم اما از همان ابتدا مشكل اساسي كه با آن روبرو شدم، فقدان تاريخ منابع مطالعاتي و متون و اسناد تاريخي مربوط به كردهاي اين ناحيه بود.

در همان زمان بود كه در مسكو با پيرمردي حدوداً هفتاد و سه ساله بنام حسينعلي غلامزاده آشنا شدم. با قامتي بلند و چهره اي زيبا بسيار خوش كلام و روشنفكر.

وقتي خود را معرفي كرد و فهميدم كه از كردهاي خراسان است، خوشحال شدم. وي ده سال در زندانهاي استالين بود. تازه دو جلد كتاب بنام كينه يا GINYEF چاپ كرده بود كه به زبان روسي است.

وي در اين كتاب ها اطلاعات كاملي از كردهاي خراسان، خصوصيات نژادي، اخلاقي، باورها، ادبيات، رجال و بزرگان آنها نوشته بود. سخت مجذوب او و كتاب هايش شدم و واقعاً در تحقيقاتم خيلي مديون او هستم.

§ استاد، نظرتان در موردجعفرقلي و اشعار او چيست؟

- جعفرقلي يك پديده است.

شما بايد او را در ظرف زماني و مكاني خودش بررسي كنيد. ببينيد ادبيات شما ادبيات شفاهي با يك فضاي شعري ثابت، يكنواخت و بي بسامد بوده است.

جعفرقلي توانست فضاي شعري نويي را در ادبيات كردهاي خراسان خلق كند والبته اين فضاي خاص شعر كردي در ادبيات كردي جهان نيز منحصر بوده است. بعلاوه توانمندي جعفرقلي در نفوذ به قلوب مردم كرد خراسان و تركمنستان ستودني است.

من در نتيجه تحقيقاتم به اين نتيجه رسيدم كه جعفرقلي پديده اي ساده نيست كه بتوانم به سادگي از كنارش بگذرم.

§ و يك خاطره ؟-

در يكي از سفرهاي تحقيقاتي ام به كردستان عراق، دو جلد از كتاب هاي « حركت تاريخي كرد » استاد توحيدي را به من هديه دادند.

مطالب و عكس هاي اين كتاب ها به شدت مرا تكان دادند. فنوتيپ چهره زنان و مردان كرد خراسان كه در اين عكس ها مي ديدم، لباس زبان سرحدي تان، اشعار و ذهنيت هاي تاريخي، همه و همه خويشاوندي عجيبي بود كه با تمام وجود آنرا درك مي كردم

.

§ و آخرين سخن ؟

- سپاسگزارم. از اينكه مي بينم موسيقي تان مرزها را درنورديده و از اينكه مي شنوم زبان تان نيز رو به نوزندگي است بي نهايت خوشحالم.